บทนำ
โมเดลเศรษฐกิจThailand 4.0 เป็นกระบวนทัศน์ใหม่เพื่อปรับเปลี่ยนโครงสร้างเศรษฐกิจแบบ “เศรษฐกิจฐานการผลิต (Production-based Economy)” ที่เคยเป็นมาในอดีตจนถึงปีพ.ศ. 2559 ไปเป็นแบบ “เศรษฐกิจสร้างคุณค่า (Value-based หรือ Value-driven Economy)” โดยผ่านการใช้วิทยาศาสตร์เทคโนโลยีและนวัตกรรม (Science Technology and Innovation หรือ STI) การวิจัยและพัฒนา (R & D) และการปฏิรูปการศึกษาและทรัพยากรมนุษย์ ตลอดจนแรงงานไปพร้อมๆกันเพื่อเป็นการขับเคลื่อนเศรษฐกิจระลอกใหม่อย่างเป็นรูปธรรม เมื่อวันที่ 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2558 คณะรัฐมนตรีมีมติเห็นชอบในข้อเสนอของกระทรวงอุตสาหกรรมเรื่อง “10 อุตสาหกรรมเป้าหมาย: กลไกขับเคลื่อนเศรษฐกิจเพื่ออนาคต” อันประกอบด้วย 5 First S-curve และ 5 New S-curve ซึ่งจะได้รับการส่งเสริมการลงทุนและสิทธิประโยชน์ทางภาษี ถ้าดูที่กลุ่ม 5 First S-curve จะเห็นได้ว่ามีอุตสาหกรรมที่เกี่ยวกับการเกษตรและอาหารอยู่ถึง 2 คลัสเตอร์คือ
“อุตสาหกรรมการเกษตรและเทคโนโลยีชีวภาพ” และ “อุตสาหกรรมการแปรรูปอาหาร”
ศูนย์ความเป็นเลิศด้านฟิสิกส์ได้เล็งเห็นถึงความสำคัญของสองอุตสาหกรรมเป้าหมายดังกล่าวเช่นกัน เพราะไม่แต่เพียงว่าอาหารเป็นหนึ่งในปัจจัยสี่ที่มนุษย์จะขาดเสียมิได้ ยังมีเหตุผลด้านภูมิหลังที่ประเทศไทยเป็นประเทศเกษตรกรรมมาแต่ดั้งเดิม มีภูมิอากาศที่เหมาะสม มีภูมิปัญญาของบรรพชน มีวัฒนธรรมที่พันผูกอยู่กับการเกษตรอย่างลึกซึ้ง จนเป็นอัตลักษณ์ของชาติ นั่นคือเป็นอุตสาหกรรมที่ตั้งอยู่บนฐานของความได้เปรียบทั้งในเชิง “ธรรมชาติ” และในเชิง “วัฒนธรรม” ที่ประเทศไทยมีอยู่เดิม
แต่ถึงแม้ประเทศไทยจะเป็นฐานการเกษตรใหญ่ที่สุดในอาเซียน แรงงานภาคเกษตรของประเทศ ซึ่งมีอยู่ประมาณ 14.5 ล้านคน ยังคงมีรายได้น้อย มีปัญหาหนี้สิน และยังทำการเกษตรในแบบเดิมๆที่เคยทำมาคือเกษตรแบบธรรมชาติ จึงจำเป็นแล้วที่ต้องเสริมแกร่งด้วย STI ซึ่งสอดคล้องกับแนวทางของโมเดลThailand 4.0 ศูนย์ฯ จึงได้จัดสรรงบประมาณในปีงบประมาณ พ.ศ. 2559 จำนวน 16,304,000 บาท (สิบหกล้านสามแสนสี่พันบาทถ้วน) ที่ได้รับการสนับสนุนจากสำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา (สกอ.) กระทรวงศึกษาธิการ เพื่อใช้ดำเนินการโปรแกรมวิจัยชื่อ “นวัตกรรมทางฟิสิกส์เพื่อการเพิ่มมูลค่าผลิตภัณฑ์ทางการเกษตร” ที่จะได้นำความรู้และความเชี่ยวชาญของนักวิจัยเครือข่ายจากมหาวิทยาลัยต่าง ๆ ในหลายภูมิภาคของประเทศมาบูรณาการกันเพื่อช่วยเพิ่มรายได้และลดรายจ่ายของเกษตรกรด้วยการเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต เพิ่มคุณภาพของผลิตผลต้นน้ำและส่งเสริมการแปรรูปผลผลิตด้วยเทคนิคสมัยใหม่ที่คิดค้นพัฒนาด้วยสติปัญญาของคนไทยเอง
โปรแกรมวิจัยนี้ซึ่งมีระยะเวลาดำเนินการระหว่างวันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2559 – 30 กันยายน พ.ศ. 2562 ประกอบด้วย 6 โครงการวิจัยที่มีจุดมุ่งหมายร่วมกันในการสร้างความเข้มแข็งอย่างยั่งยืนให้กับการเกษตรของไทย ที่สามารถเกิดผลได้ทั้งในระยะใกล้ ระยะปานกลางและระยะไกล แต่ละโครงการวิจัยมีเนื้อหาสำคัญโดยสรุปดังต่อไปนี้
โครงการวิจัย“ฟิสิกส์นวัตกรรมด้วยวัสดุนาโนซิงค์ออกไซด์เพื่อการเพิ่มมูลค่าผลิตภัณฑ์ทางการเกษตร” ปัญหาสำคัญอย่างหนึ่งของเกษตรกรก็คือโรคพืชต่างๆ ซึ่งส่งผลให้ผลผลิตลดลง ครั้นเมื่อใช้ปุ๋ยเคมีและสารเคมีป้องกันกำจัดโรคพืชเหล่านั้นก็จะกลายเป็นการเพิ่มต้นทุนการผลิตของเกษตรกร ยกตัวอย่างเช่นการทำนา จากการสำรวจพบว่าชาวนาใช้เงินต้นทุนในการทำนาต่อหนึ่งฤดูกาลประมาณ 3,500-4,000 บาท/ ไร่ โดยในจำนวนนี้เป็นค่าสารเคมีและปุ๋ยเคมีเสียประมาณ 880-1,200 บาท / ไร [1] นั่นคือต้นทุนเกือบครึ่งหนึ่งไปอยู่ที่ค่าปุ๋ยและสารเคมีกำจัดโรคพืช การช่วยบรรเทาภาระของเกษตรกรในเรื่องนี้จึงมีความสำคัญอย่างยิ่ง วิทยาลัยนาโนเทคโนโลยีพระจอมเกล้าลาดกระบัง สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง (สจล.) ...
โครงการวิจัย “ฟิสิกส์นวัตกรรมด้วยลำไอออนพลังงานต่ำสำหรับการปรับปรุงพันธุ์ข้าวคุณภาพ” ในความพยายามแก้ปัญหาของการทำนาในประเทศไทย ไม่ว่าจะเป็นการพยายามลดต้นทุนการปลูกข้าวของชาวนาด้วยการลดค่าใช้จ่ายในการใช้ปุ๋ยและสารป้องกันกำจัดโรคและแมลง หรือการพยายามเพิ่มมูลค่าของข้าวด้วยการแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ต่างๆ ปัจจัยพื้นฐานสำคัญที่มิอาจมองข้ามได้เลยก็คือต้องเริ่มต้นจากพันธุ์ข้าวคุณภาพดีคือพันธุ์ข้าวที่มีคุณลักษณะสำคัญๆเช่นให้ผลผลิตสูง ไม่ไวต่อช่วงแสง (ปลูกได้หลายครั้ง / ปี) ลำต้นแข็งแรงและต้นไม่สูงเกินไป ทนโรคและแมลงที่ก่อให้เกิดความเสียหายในระดับเศรษฐกิจ และจะเป็นการดียิ่งขึ้น ถ้าเสริมด้วยคุณลักษณะพิเศษด้านความหอม (มีสาร 2-Acetyl-1-pyrroline หรือ 2-AP) และ สารต้านอนุมูลอิสระ ...
3. การประยุกต์พลาสมาเพื่อเพิ่มมูลค่าข้าวสำหรับตลาดพิเศษ อู่ข้าว อู่น้ำ ทรัพย์ในดิน สินในน้ำ ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว สะท้อนบทบาทอันสำคัญยิ่งของข้าวในอัตลักษณ์ไทย ทั้งความเกี่ยวข้องในเชิงเศรษฐศาสตร์ สังคมและวัฒนธรรม ในปีพ.ศ. 2558 ประเทศไทย สามารถผลิตข้าว รวมทั้งข้าวนาปีและนาปรังคิดเป็นจำนวน 27 ล้านตันข้าวเปลือก คิดเป็นมูลค่าทางเศรษฐกิจ ไม่น้อยกว่า ...
โครงการวิจัย “ฟิสิกส์นวัตกรรมด้วยลำไอออน / พลาสมาสำหรับการปรับปรุงพันธุ์พืช / แบคทีเรียเพื่อเพิ่มผลผลิตโคนม / โคเนื้อ” โครงการวิจัยนี้ประกอบด้วย 3 โครงการย่อย คือ 4.1 การประยุกต์ Plasma Immersion Ion Implantation เพื่อเพิ่มคุณภาพอาหารหมัก (Application ...
โครงการวิจัย “ฟิสิกส์นวัตกรรมของเครื่องเร่งอิเล็กตรอนเชิงเส้นเพื่อการวัลคาไนซ์ยางธรรมชาติ” ยางพาราเป็นพืชที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจของประเทศไทยอีกชนิดหนึ่ง พื้นที่เพาะปลูกยางพาราทั่วประเทศมีอยู่ประมาณ 22 ล้านไร่ [1] มีเกษตรกรตลอดจนผู้ที่ทำธุรกิจเกี่ยวข้องกับยางพาราประมาณ 1 ล้านครอบครัว หรือคิดเป็นจำนวนไม่น้อยกว่า 6 ล้านคน และประเทศไทยก็เป็นประเทศที่ส่งออกยางพาราและผลิตภัณฑ์ยางพาราเป็นอันดับต้นๆของโลก ในปี พ.ศ. 2552 ประเทศไทยมีการผลิตยางพาราจำนวน 3.16 ล้านตัน ...
โครงการวิจัย “การพัฒนาแบบจำลองเศรษฐฟิสิกส์เพื่อทำนายการผันแปรดัชนีราคาสินค้าเกษตรที่สัมพันธ์ต่อภาวะทางเศรษฐกิจไทย” เป็นที่ทราบกันดีเรื่องที่เกษตรกรไทยต้องประสบกับปัญหาราคาสินค้าเกษตรตกต่ำอยู่อย่างไม่รู้จักจบจักสิ้น ซึ่งส่งผลกระทบเชิงลบต่อคุณภาพชีวิตของเกษตรกรอย่างสำคัญ การแก้ปัญหายังไม่ปรากฏรูปแบบการแก้ไขที่ชัดเจนและยั่งยืน การช่วยเหลือจากภาครัฐที่ผ่านมา มักจะเป็นการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าไม่ว่าจะเป็นการประกันราคา การจำนำหรือการที่รัฐรับซื้อผลผลิตเอาไว้เอง เป็นต้น ซึ่งเป็นการช่วยเหลือเกษตรกรหรือแก้ปัญหาได้แบบชั่วคราวเท่านั้น สาเหตุหลักๆของปัญหาราคาสินค้าเกษตรตกต่ำ ได้แก่ การมีผลผลิตออกมามากเกินความต้องการของตลาด (รูปที่ 6.1) หรือการที่เกษตรกรผู้ผลิตแต่ละรายอยู่กระจัดกระจายกันไปในแต่ละแหล่งผลิต ซึ่งห่างไกลจากแหล่งซื้อขายหลัก ทำให้เกษตรกรไม่สามารถเข้าถึงข้อมูลข่าวสารการตลาดที่ครบถ้วนได้อย่างทั่วถึง ซึ่งเมื่อไม่มีโอกาสทราบว่าราคาตลาดที่แท้จริงเป็นเช่นไรโอกาสที่เกษตรกรจะขายสินค้าเกษตรได้ตามราคาตลาดที่แท้จริงจึงเป็นไปได้น้อย และเมื่อรวมถึงว่าสินค้าเกษตรเป็นสินค้าที่เสื่อมสภาพได้ค่อนข้างเร็ว ...